Abrimos úa nova sección na nosa web, na que Pablo Trabadelo Vilabrille (A Veiga, 1991), licenciado en filoloxía (UNED) irá subindo artigos, comentarios, pensamentos, textos… á nosa web. Podedes atopalos todos pinchando na categoría «TRABADELADAS» nel listado total de categorías situado á dereta da nosa páxina web.
E vamos xa coa primeira desta serie:
TRABADELADAS I
A Pablo Trabadelo un día dixéronlle que tía un ramalazo ácrata. Antes rexentara un blog ciclopedestre, e despois leu con devezo unha antoloxía dos artigos de Larra. Tentando de non se confundir a súa voz ca liña oficial de Axuntar (protexéndose a sí mesmo do gregarismo e á asociación dos futuribles exabruptos), solicita un couto que lle é concedido, e fala de si mesmo en terceira persoa como un gelipollas pra pechar o… cuadrado.
O proceso de socialización (contra a pureza I)
Estímase que entre os 3 e os 16 anos botamos 13.000 horas nos centros escolares. 13 cursos de educación obligatoria. E haivos (haimos) quen acaba esos 13 e segue outros tantos, grupo de testacopédicos no que se inclúe o autor desta achega. É coña, non penso usar o maiestático, téñovos ben de ego como pra saltarmo por momentos en textos académicos, non vou vir agora de cu-en-catedrúa cando non dou nin pra master. De momento, ollo, porque estou na UNED cursando o de capacitación do profesorado. O cal, inevitablemente, estame a confrontar cas lembranzas do meu periplo formativo.
Dito periplo, nun individuo saprosexual como son eu, tía que continuarse, após da secundaria
postobligatoria (el bachiller difícil, ¡cómo no!), na universidá. Levaba dende neno dándolle ós pedais, tuvera un síndrome de Osgood-Schlatter durante as medrías que me levou á consulta na que Martín de Villar se deifica e che dice “neno, se queres sácoche a rodilla de sitio e vólvocha encaixar”, cun aplomo que non podes máis que crerllo, e unha máis a outra máis que se imparte na UniOvi, marchei prá capi(astur) a estudiar fisioterapia.
Apunte sociolingüístico 1: alí fixen boa relación cun ovetense del Oviedín de toda la vida, bueno, da Florida, que igual non é exactamente el Oviedín de toda la vida, pero ben capitalino, Nacho, que rexenta actualmente unha clínica no seu barrio natal. Nacho decía prado. Probablemente Oviedo seña o único sitio da rexión, xunto cas airas dos chalés das xentes pijas, no que se dice prado con naturalidá e sen vergoña. O resto do grupo mofábamonos ás veces decíndolle que se prá parva tomara un cola-cado. Hei confesar, por certo, que de neno neno tuven un tempo facendo esa epéntese de oclusiva interdental en dous topónimos muito relevantes: Vegadedo e Ribadedo.
Alí na capi (astur) atopei unha irmá escollida, de Lieres de toda la vida, chamada Clara.
Clara pasara toda a primaria no coro da escola, que resulta ser un coro célebre: Xentiquina.
Xentiquina é o alicerce fundacional da aportación da saga Fonseca á cultura asturiana: coro infantil fundado por Nacho en Porrúa no curso 1985/1986, trasladado ó ano seguinte co paisano a Lieres, onde Clarusqui sumaría a súa voz de mustadiella (dumicela na miña casa) unha década máis tarde.
Esther, filla de Nacho, canta como unha mustadiella super ben adestrada, e presenta o programa Sones na TPA. Manuela, filla de Esther, salíu tamén cantante.
Recén acabamos nós 2.º de carreira, Nacho Fonseca xubilouse e organizáronlle un homenaxe.
No auditorio da capi(astur), que, se terá grande o escenario, pois encheuse de nenos que eran e nenos que foran xentiquina, Clara inclusa; e, se terá unha morea de asentos, encheuse cun millar de asistentes entre quenes nos contábamos Nacho e máis eu. Alí aprendín pró resto da vida ese retrouso marabilloso que di:
¡Ay qué mieu!
¡Vaya mieu!
¡Nun voy ser quién a dormir, que no, que no! (1);
e sentín, anque sen memorizalo, o resto da canción, que precisamente empeza con:
Esnala que te esnala
va un esperteyu.
Salió pola ventana
d’aquel castiellu;
que Clara acaba de enviarme fai media hora nun audio de guásap ca súa voz que, mediada a
trintena, segue sendo de mustadiella; e que a profe de asturiano da pequena Elena, primoxénita do meu amigo Miguelín de Miou, cántalles na clase. Esto seino porque o día de Noitevella subín de Polavila vespertina, esto que agora chaman tardeo, á mioudeña casa de Félix (antano casa de El Tío ou de Verardo2), escenario de larpeiras merendas púberes e adolescentes onde estaban Miguel e familia
Elena, a filla maior, está pasando a crise dos catro anos agravada pola chegada de Lucía, a filla pequena, cos episodios subsecuentes de pícara espatarrada no tarrén espernexando como úa tolía. Entre dous desos episodios, a modo de tentativa de fomento dun clima cordial, Alba, a mai das criaturas, probou a de “Elena, ¿por qué no le cantas a Pablo la del esperteyu?”, dándolle a Elena bastante igual, pero xerando unha confrontación musical esperteyal entre a mentada canción de Xentiquina e a ABSOLUTA XOIA «La orquesta d’Antolín» de Buen Suceso, protagonizada por un esperteyu roxín que se mete na corte das vacas e monta unha orquesta ca vaca, o boi e o conexo. Tolón, tolán, tolín.
A nena rematou a tardiquía zampando unha labazada subtipo catapulta contra a mesa da cocía e tuveron que marchar con ela pró hospitalillo (localismo da Veiga pra referirmos ó centro de salú). Eu voltei prá casa dando un paseo e pensando no guapa que pode ser a biografía lingüística
de Elena e Lucía: dúas nenas xixonesas que pasan os findes en Miou ou en Teixeira, no cole e,
oxalá, na súa cidade, sinten falar en asturiano, e na casa familiar de Miou ou cos vecíos dos Oscos
sinten falar en galego. No que me compete, cruzo os dedos e colaboro a prol desa hibridación
radical (‘das reices’), como penso ferlles sparring de inglés se o precisan e mo piden. Peró…
…Apunte sociolingüístico 2: Miguel e eu chegámonos ás vidas dun xeito pouco habitual. El é de
Miou, e fexo a primaria no extinto CRA de Miou. Eu son do Camín de Miou, A Veiga, e fun ó CP
Jovellanos, da capi (veigueña). As nosas casas distan unhos dez minutos a pé. E somos da mesma
quinta, do 91. Pero non tuvemos contacto asta que, xa mocíos, o meu irmao e a súa irmá, varios
anos máis vellos ca nós, empezaron a salir xuntos. Un día timbraron na casa e era Miguel, con
quen xamais cruzara palabra: «¿Veis asta Miou dar úa volta?». E é dende esa unha das tres
figuras fundamentais da miña xuventú-na-Veiga. Os outros dous eran compañeiros de clase no
cole da capi (veigueña), lugar desas 13000 horas de socialización monolingüe en castelán. Co pai
dun desos dous, e ca mai e o irmao do outro, falo sempre en galego. Pero con esos dous amigos-
alicerce, alén de catro castrapadas, falamos sempre castelán. Con Miguel, sen ser
completamente natural unha conversa íntegra en galego3, como a temos, tanto el como eu, co
seu pai e co meu, solemos falar un, calculemos, 80 % eu (que ando polo mundo sendo
abertamente consciente da dimensión política dos meus actos, e nesa liña: traballo descalzo,
compito en BTT XCO4 nunha bicicleta obsoleta con roda de 26”, visto zarapalleiro, aproveito os
mazaúcos que están mazados e con verme causando a desaprobación paterna, dígolle á xente na
3 ¡Ay qué mieu! ¡Vaya mieu! ¡El pensamientu diglósicu! consulta que «é bípeda mal», trato de ser asertivo5, etc.), e un 50 % el (ou menos, ou máis, según o día).
É no proceso de socialización, de chegar a formar parte do grupo humano (e esto dos grupos hai
que imaxinalo como unha chea de círculos que nos enmarcan, concéntricos unhos –A Veiga <
Asturias < España < ¿Europa? ¿A Hispanidade?…–, excéntricos outros –a familia inmediata/as
amistades do poblo/as amistades do ciclismo/as amistades da carreira…–) no que te
desenvolves, onde o aprendemos todo, bon e malo. Estos grupos, falando de linguas, chámanse
comunidá de fala (grupo que, dentro dunha lingua, ten conciencia de falar diferente de outros,
por exemplo, e sen ser exhaustivos, dentro dos concellos de Tapia ou Boal teríamos dúas
comunidades de fala diferentes, unha palatalizadora que, falando galego, di alló, e outra non
palatalizadora que di aló), comunidá lingüística (o total de falantes desa lingua, no noso caso 2,5
millois de galegofalantes6 e 630 millois de castelanfalantes potenciais) e comunidá idiomática (o
total de falantes dunha lingua na historia, no noso caso compartimos grupo con Martín Códax,
Alfonso X o Sabio, o Pai Sarmiento, Rosalía de Castro, Alfonso Castelao, Vicente Risco, Álvaro
Cunqueiro, Lois Pereiro, Begoña Caamaño7…).
No intre de cada unha destas comunidades apréndense as representaciois sociolingüísticas
propias de cada unha: se son de Salave, por exemplo, aprenderei a decir lleite e non leite, e de
paso aprenderei que a)quen di leite non é de donde son eu, senón do Cortaficio pra alló8; b)debo
decir lleite sempre que fale de lleite, pero se vou a un bar é millor pedir un café con leche; c)debo
decir lleite, do latín LACTEM, pero nunca lleituga, do latín LACTUCAM, senón lechuga; e
probablemente tamén aprenderei cousas como d)falar como se fala na miña casa é «falar mal»;
e)ca xente que non seña de aquí non podo falar como se fala na casa; f)se vou a Xarrio ó hospital
non podo falar como se fala na casa; g)esto que falamos aquí non é galego; e un etcétera longo,
tedioso, triste e autofóbico.
Apunte sociolingüístico 3: con esto de tedioso, triste e autofóbico pechamos o círculo, volvendo
ca miña Clara querida. Éramos corenta e pico na clase, máis de trinta procedentes de Asturias,
todos menos dous da Asturias asturianofalante. Non sendo Clara (e Lucía, sendo xustos), que
sole moverse nun dialecto que glotolóxicamente é como muito un amestáu de base asturiana9, o
4 Siglas e anglicismo: toutoroupou (cf. o dicionario de Varela Aenlle pra iluminarse con semellante verba fantasiosa).
5 Outro homenaxe a Robe Iniesta, xa sabedes que non hai como morrer…: «si quiero ir a la moda necesito una pistola», cantaba en La ley innata. Mandar calar a alguén e non elevar de aí un conflito é, nos tempos que corren, revolucionario. Cando afirmo ser asertivo refírome as situaciois nas que unha persoa empeza a excederse verbalizando cousas sobre as súas dolencias, xerando ruido, e lles digo «disculpa, pero a partir de agora, posto que xa teño a información que de momento necesito, non podes falar, porque o que che toca neste momento é atender ó que che vou explicar e tratar de entendelo». Ipso facto continúo ca explicación e a naide lle parece mal, e todo o mundo cala a boca e sae contento.
6 Ou corenta mil eonaviegofalantes, decida cada quen.
7 Ou solo ca xente que escribíu en eonaviego, pero habería que excluir a Armando Cotarelo Valledor,
homenaxeado no Día das Letras Galegas 1984, que era da Veiga. Decida cada quen.
8 A miña informante neste asunto, por certo, que é da capi (tapiega) e prefire renunciar ó nonimato,
transmitíume a representación Sociolingüística complementaria, que circulaba como un ditame boligueiro no entorno escolar: «tu es del Cortaficio pra aló, que saltas os vallaos e comes colla-cao». Préstase o Cola-Cao prá chanza (cf. o cola-cado do apunte sociolingüístico 1).
9 Ramón d’Andrés distingue, entre os falantes que reportan falar asturiano, tres variedades diferentes
dende un punto de vista glotolóxico: asturiano (dialectal ou Estándar), amestáu de base asturiana
(asturiano con transferencias do castelán) e amestáu de base castelá (castelán con transferencias do
asturiano).
Levado ás linguas, que ó cabo será unde acabe toda esta liorta creativa, eu mesmo insisto muito en vindicar unha defensa do noso máis por útil que por entrañable: máis por poder traballar na Pontenova ou na Pontevedra ou nas Pontes de García Rodríguez e por todas esas pontes que se poden tender dende o Eo-Navia sendo galegofalante nativo[5]; que por ser esta lingua herdanza do Milio de Ferreirous particular de cada quen. Non virei o miollo, pero si que tuven unha interesante reflexión a reiz da conversa: penseinos alí, a min e a meu pai, el como custodio da información que contextualiza histórico-culturalmente a árbore ovárica común, eu como xoven receptor e reelaborador de dito contexto. E imaxinei un futuro par pai-fillo tendo unha conversa análoga na que, nalgún punto, o fillo inquire: «pa, ¿es verdad que aquí se hablaba antes otro idioma? Lo leí en el libro de las fiestas[6]», e o pai responde «sí, yo siempre oí comentar algo por el estilo, pero vamos, ¿quién se acuerda? El idioma ese tuvo que perderse hace muchísimo… Mira, alguna vez le oí a mi abuelo comentar de un tío suyo que lo hablaba algo y que debió de ser de los últimos, pero vamos, ya ves, hablamos de un hermano de tu tatarabuelo».
Imaxinei unha escea así, e dous posibles pousos no futurible Fillo: pode que lle dese máis ou menos igual, porque a súa árbore ovárica estuvese abondo ben contextualizada, ou porque non lle dea importancia a esa clase de cousas inútiles (refírome ó de contextualizarse histórico-culturalmente, que tendo drogas e amor, como cantaba o recén falecido Robe Iniesta, o arraigo chega a parecer un asunto menor; por outro lado tamén canta nesa canción «no solo vivo del aire»). Ou pode, opción B, e é cara aquí onde víñamos, que se lle quede unha cara-de-parvo histórica.
Que pense
se me desempolico dende este
crume que son
de cana en cana
buscando a cerna que me conforma
no quinto ancestro
heime perder
o son do souto ha ser o dunha foresta estranxeira
e se me perdo
e pido axuda
non lles hei entender ós meus o que me indiquen;
ou algo do estilo, así pensaría eu, un pouco como imaxino que ha de quedar alguén do Congo cando toma primeira conciencia do Expolio colonial: esto, que me correspondía, quitáronmo.
Que evidentemente tendo anfetaminas pra meterse na oficina motivado como cantaba o tamén recén falecido Jorge Ilegal as cuitas diacrónicas perden mestura; e que, como sucede na Illa de Man co gaélico manés, tendo abondo contexto cultural a lingua propia non é necesaria pró arraigo na comunidá simbólica: «’islandness’, a shared history, and a measure of political Independence may be sufficient to establish a group identity» (Langmuir Thomson, 2015, p. 176)[7]; e máis aínda que unha identidade grupal moi forte fita o fascismo a deda e media de distancia. Quero decir, que eu reivindico unha identidá híbrida e diversa e adaptable, canto máis, millor.
Pero sen a fachola apaiolada dese Fillo-do-futuro cando se dá conta do despoxo simbólico.
Non cometamos fatadas históricas.
Levo unha semana dándolle voltas ó texto. Demasiadas desculpas, e demasiadas retortas. Non queda claro o que quero decir. Pensemos en situaciois nas que se nos queda cara-de-parvo: cando había radar a 70, por exemplo; ou cando miras mal o prazo e apúntaste tarde; ou cando atopas queixo esqueicido na neveira e está balorento. Ocurríu algo que tería que ter sido doutro xeito, e agora é irreversible: multáronte, quedache sen plan, quedache sen postre. E teis que vivir con elo, e vives e non pasa nada,pero a cara-de-parvo non cha quita naide.
Pois así, pero en clave antropolóxica.
[1] Definitivamente debo poñer esa cántiga en coñecemento do meu amigo Jano Pita, director de cine do xénero body horror e pixoto e fillo de sabio ermitaño e meiga contacontos. Nesta galería das miñas
amistades que estou facendo desfilar por estos textos, halle tocar un día.
[2] Everardo, Verardo, tío de Félix (avolo materno de Miguel e actual fonte do domónimo), era o matarife do
poblo, e como tal botaba o inverno de casa en casa comendo caldo de tódalas potas e probando a zorza de
tódalas tixelas, e todo o vecindario lle chamaba Tío.
[3] O meu amigo Martín é unha desas persoas que adoitan superar as expectativas: anclaxe simbólico, socialización/enculturación (acepta adxectivos como simbólica, narrativa, familiar…), transmisión simbólica/cultural, memoria colectiva, horizonte de sentido (Gadamer), espacio de experiencia (‘conxunto de experiencias pasadas sedimentadas que regulan o noso horizonte deexpectativas’ (Koselleck)), enreizamento (Simone Weil), identidade narrativa, continuidade identitaria… «en definitiva, haiche tantos tecnicismos como escolas ou pensadores, xa que todo filósofo, historiador, antropólogo, ten que ter algunha idea sobre o xeito no que se van trenzando as xeraciois». Fermoso.
[4] O que na miña ambiciosa e inédita peza teatral zirrosis aborixen permaneçe, prá que de paso pido escea, chamo «medicina química».
[5] Algo máis de dous millois de galegofalantes, e 250 millois de persoas lusófonas, fain un total aproximado de dous millois de pontes e 250 pontigos.
[6] Ou no suplemento de Historia Asturiana da materia de historia no instituto de entón. Pouco probable, pero tamén era pouco probable que o franquismo dedicara fondos a unha lingua que non fose o castelán, e aí temos o Instituto de Estudios Asturianos (IDEA, posteriormente Real, RIDEA) e o formidable Corpus de estudios levados a cabo no seu sen. Cando o poder considera unha lingua inofensiva, puramente folclórica…
[7] «A ‘insularidá’, unha historia compartida, e unha certa independencia política pode ser abondo pra establecer unha identidá de grupo» [tradución miña]. Da tese doctoral de Christopher Langmuir Thomson, publicada polo Departamento de Lingua Inglesa da Universidá de Sevilla, baixo o título Language Death and Revival in the British Isles: Two Case Studies.
